صفحه خانگی arrow اطلاعات عمومی arrow مقالات تاریخی arrow تهران قدیم و ماشین دودیهایش

تهران قدیم و ماشین دودیهایش

پرتال ابرومه بخش مقالات مفید قسمت مقالات تاریخی- تهران قدیم و ماشین دودیهایش

تهران قدیم و ماشین دودیهایش

یاد گذشته اگر چه به کار زندگی امروز ما نمی آید، اما اوقات تلخ و ایام فسرده ما را پیوند می دهد به خوشی ها و لذت هایی که از آن جز در داستان ها، رنگ و نویی باقی نمانده است.

قبل از متداول شدن اتومبیل و به قول قدیمی ها کالسکه بخاری در میان اشراف و اعیان، کالسکه شبیه ترین وسیله به اتومبیل از زمان ناصرالدین شاه رایج گردید. در بین معممین هم مورد استفاده داشت و اولین نفر از علما که دارای کالسکه مخصوص شد آیت الله سید ابوالقاسم امامی داماد ناصرالدین شاه بود و بعد از او آیت الله شیخ فضل الله نوری را می توان نام برد.

,مقالات تاریخی

تهران قدیم و ماشین دودیهایش

مقالات تاریخی-تهران قدیم و ماشین دودیهایش

البته کالسکه بیشتر جنبه اختصاصی و خانوادگی داشت و به عنوان تنها وسیله عمومی آن زمان همان خط آهن تهران شهرری معروف به ماشین دودی قابل ذکر است که در سال 1264 هجری قمری (اولین سال سلطنت ناصرالدینشاه) یک مهندس فرانسوی موفق به گرفتن امتیاز آن از شاه شد که بعدها رسما این امتیاز طبق یک قرارداد 99 ساله به بلژیکی ها واگذار شد.از طرفی وضع محلات شهر و کوچه های قدیم تهران هم برای تردد وسایل نقلیه چرخدار مناسب نبود ولیکن ناصرالدین شاه با سفرهای متعددی که به فرنگ کرد، به پیروی از شیوه حمل و نقل داخل شهری اروپا، دستور کشیدن خط آهنی معروف به واگن اسبی را داد که از دروازه قزوین پس از طی خیابان های امام خمینی فعلی، امیرکبیر فعلی، ری فعلی به گارماشین آن زمان که اکنون به پارک تفریحی و کتابخانه عمومی تبدیل شده می رسید.

یکی از مشکلات کمپانی واگن اسبی، فرو نشستن معبر واگن نسبت به سطح خیابان بود که از اثر فشار واگن روی ریل و تراکم خاکروبه هایی که در خیابان ریخته می شد به وجود می آمد؛ بویژه در زمستان، اغلب آب روی ریل ها را می گرفت و یخ زدگی باعث قطع عبور و مرور واگن تا مدتی می شد. یک خط اختصاصی واگن اسبی هم وجود داشت که از توپخانه تا لاله زار (جلو منزل میرزاعلی اصغرخان اتابک، امین السطلان) برای تسهیل در امر رفت و آمد درباریان کشیده شده بود.

واگن ها به دنبال اسب‌ها

واگن اسبی را می‌توان نخستین نماد متضاد بین سنت و مدرنیته ایرانی‌ها دانست. 128 سال قبل و در سال 1305 هجری قمری بود که تهرانی‌ها لغت جدیدی را به دایره واژگان خود اضافه کردند. واگن اسبی، وسیله‌ای بود که توسط یک شرکت بلژیکی وارد پایتخت ایران شد تا بتواند در خیابان‌های خلوت و بدون ترافیک تهران که محل تردد اسب‌های امیران و تجار و چهارپایان مردم معمولی بود، حرکت کند. واگن اسبی در اواخر سلطنت ناصرالدین‌شاه به ایران وارد شد.

واگن‌های اسبی زوار حرم عبدالعظیم(ع) را در گار دارالخلافه از ماشین دودی تحویل می‌گرفتند و تا سبزه‌میدان می‌بردند

اگرچه این وسیله شکل همان درشکه‌های قدیمی را داشت اما کمی هم برای مردم عجیب بود.این وسیله نقلیه ، عبارت از یک واگن طویل بود که به کمک دو و یا احیانا چهار اسب این طرف و آن طرف می‌رفت.

,مقالات تاریخی

تهران قدیم و ماشین دودیهایش

واگن‌های اسبی زوار حرم عبدالعظیم(ع) را در گار دارالخلافه از ماشین دودی تحویل می‌گرفتند و تا سبزه‌میدان می‌بردند.

واگن اسبی به بسیاری از خیابان‌های تهران سرک می‌کشید، از جمله خطی که بازار را به میدان توپخانه وصل می‌کرد، خطی که تا میدان حسن‌آباد می‌رفت یا خطی که از خیابان باغ‌وحش (اکباتان) سر درمی‌آورد. با این حساب ایاب و ذهاب در خیابان‌هایی که ریل‌کشی شده بود، در انحصار رانندگان واگن‌ اسبی درآمد.

ظرفیت نشسته و ایستاده این واگن‌ها جمعا 45 تا 50 نفر بود که البته در مقایسه با ظرفیت ماشین دودی اصلا آمار قابل توجهی نبود. در میانه واگن، نسوان صاحب نیمکت‌هایی مخصوص به خود بودند که تا رسیدن به مقصد به آنها این فرصت را می‌داد تا مشتی تخمه بشکنند و به صحبت پشت سر این و آن بپردازند.

ماشین اسبی اگر چه قاعدتا نوعی وسیله ایاب و ذهاب بود اما در بسیاری موارد به‌عنوان اسباب تفریح هم مورد استفاده قرار می‌گرفت.

یکی از تفریحات نسبتا سالم واگن سواران این بود که یک طرف واگن جمع شوند تا طرف دیگر سبک شده، به هوا برود.

به گواه اسناد مالی، در همان سال‌های ابتدایی و در ایام تابستان ـ به‌خصوص روزهای متبرکه ـ که مردم دارالخلافه به عزم زیارت و سیاحت به ماشین دودی می‌نشستند و راهی حرم حضرت عبدالعظیم(ع) می‌شدند، عایدی شرکت سرمایه‌گذار به روزی 300تومان می‌رسید.

واگن اسبی به بسیاری از خیابان‌های تهران سرک می‌کشید، از جمله خطی که بازار را به میدان توپخانه وصل می‌کرد، خطی که تا میدان حسن‌آباد می‌رفت یا خطی که از خیابان باغ‌وحش (اکباتان) سر درمی‌آورد. با این حساب ایاب و ذهاب در خیابان‌هایی که ریل‌کشی شده بود، در انحصار رانندگان واگن‌ اسبی درآمد

این عایدی نتیجه زحمات 5 لوکوموتیو، 60 واگن، 4 کارمند فرنگی و 60کارگر ایرانی شرکت راه‌آهن و تراموای ایران بود.

اما با به سر آمدن دوران سلطنت شاهان قجر ظاهرا عمر واگن اسبی هم به پایان رسید، چنان‌که رضاشاه پهلوی پس از روی کار آمدنش به سرلشکر بوذر جمهری دستور داد تا دم و دستگاه واگن اسبی‌ها را جمع کند. بوذر جمهری هم سر فرود آورد و 24 ساعته ریل‌های واگن اسبی را از خیابان‌های تهران برچید تا راننده‌های واگن اسبی و اسب‌هایشان بروند قاتی خاطرات تاریخی پایتخت‌نشینان و تهرانی‌ها هم که با این وسیله خوگرفته بودند ناگهان وسیله‌ای جدید با سر و صدای زیاد از راه رسید و واگن اسبی را به مرور از دایره رقابت حذف کرد.

,مقالات تاریخی

تهران قدیم و ماشین دودیهایش

ماشینی که دود می‌ کرد

حتما شما هم روایت‌هایی درباره سفر ناصر‌الدین‌شاه به فرنگ شنیده‌اید.ماشین دودی هم نتیجه یکی از همین روایت‌هاست. شاه قاجار در یکی از سفرهایش به اروپا ماشین دودی را دید و پسندید و قصد کرد تا خیابان‌های تهران هم صدای حرکت این وسیله نقلیه مدرن را بشنود. ماشین دودی به قدری مردم تهران را متعجب کرده بود که حتی تماشای این وسیله نقلیه هم یکی از تفریحات مردم پایتخت به‌حساب می‌آمد. مردم با اهل و عیال خود به محل ایستگاه مبدا در نزدیک دروازه خراسان که این روزها محدوده میدان قیام و پارک کوثر در منطقه 12است می‌رفتند تا با سوار شدن به این وسیله عازم شهرری و زیارت حضرت‌عبدالعظیم حسنی شوند. این خط در سال 1261 شمسی ساخته شد و امتیاز آن را هم یک مهندس فرانسوی به نام مسیو بواتال به نمایندگی یک شرکت بلژیکی از ناصرالدین‌شاه گرفت.

در آن زمان وقتی قطار شروع به حرکت می‌کرد بچه‌ها سنگ به ماشین دودی می‌زدند. سرانجام این وسیله جدید مورد پذیرش مردم تهران واقع نشد و در مدت کوتاهی با ورشکست شدن شرکت بلژیکی، ماشین دودی در تهران به بایگانی تاریخ سپرده شد. این خط ‌آهن در دهه 1330 خورشیدی تعطیل شد. این روزها نمونه‌ای از این ماشین دودی‌ها در یکی از خیابان‌های اطراف حرم حضرت عبدالعظیم به یادگار گذاشته شده است.

یکی از تفریحات نسبتا سالم واگن سواران این بود که یک طرف واگن جمع شوند تا طرف دیگر سبک شده، به هوا برود

آغاز به کار اتوبوسرانی

واگن اسبی اولین و آخرین تراموای تهران بود و پایتخت‌نشینان بعد از برچیده”‌ٹشدن اسباب آن، کمتر رنگ و روی وسایل نقیه ریلی را به خود دیدند تا بالاخره لایحه واگذاری اتوبوسرانی تهران در آبان ماه 1305 شمسی به مجلس شورای ملی تقدیم شد و به موجب آن، به موسسه دانمارکا متعلق به کشور دانمارک اجازه دائرکردن خطوط اتوبوسرانی داده شد و از سال 1306 شمسی، اتوبوسرانی تهران با چهار خط، رسماً شروع به کار کرد که عبارت بود از: خط 1 ؛میدان توپخانه دروازه قزوین، خط 2 ؛میدان توپخانه انتهای امیریه، خط 3 ؛میدان توپخانه، بازار و شاهپور و خط 4 ؛میدان توپخانه گارماشین (ری جنوبی). شایان ذکر است خطی بین دروازه دولت و بازار کشیده شد که به علت عدم استقبال مردم، پس از یک سال و دو ماه بهره برداری، برچیده شد. اتوبوس های این موسسه از نوع برلیه و مثل قطار به چند کوپه تقسیم می شد؛ دوکوپه اول و دوم مخصوص نشسته و کوچه آخری که عقب اتوبوس واقع می شد، ویژه ایستادگان بود.دومین موسسه ای که عهده دار اداره اتوبوسرانی تهران شد، یک کمپانی روسی به نام آفتو ایران با اتوبوس هایی از مدل بوسینگ بود و سومین موسسه شرکت اسگل لاوی آمریکایی با اتوبوس هایی از نوع شورلت که صندلی هایش برعکس صندلی های اتوبوس های موسسات گذشته که پشت سر هم بود، روبه روی هم بطور درازی قرار داشت.

,مقالات تاریخی

تهران قدیم و ماشین دودیهایش

جالب اینکه این موسسه به شیوه اتوبوسرانی شهرهای اروپایی اداره می شد و از نظر سازمان اداری و انتظامی، تقریبا شبیه اتوبوسرانی فعلی بود؛ با این تفاوت که بلیت، داخل اتوبوس فروخته می شد و رانندگان، لباس مخصوص پوشیده و زنگار به ساق پا بسته و کلاه کاسکت به سر می گذاردند.

اتوبوسرانی با مالکین ایرانی

اتوبوسرانی تهران تا سال1310 شمسی واگذار شرکت های مشروحه خارجی بود؛ ولی از اواخر این سال تحویل مالکین ایرانی گردید. تا سال 1317 علاوه بر 4 خط گذشته خط 5 میدان شاه(قیام)- میدان گمرک و خط تهران، شهرری اضافه شد. خط اخیرالذکر از جلوی انبارگندم خیابان ری روبه روی خیابان صفاری(شهید حداد عادل) به سوی حضرت عبدالعظیم حرکت می کرد. از سال 1317 تا سال 1320 به علت گسترش تهران و ازدیاد جمعیت 4 خط دیگر به خطوط اتوبوسرانی اضافه گردید و برای اولین بار خطوط جدید به دروازه دولت، میدان 24 اسفند (انقلاب)، حشمت الدوله شرق و خیابان نادری راه یافت.

فرآوری: طاهره رشیدی

بخش تاریخ ایران و جهان تبیان

منابع : 1- نکته نیوز / 2-روزنامه همشهری / 3- ویستا


برچسب ها:



مروری برگذشته